30 eylül 1207'de bugünkü Afganistan topraklarında bulunan Belh-Horasan'da doğdu.Belh'in en önde gelen alimlerinden olan babası Bahaddin Veled'dir.Annesi ise,Belh emiri Rükneddin'in kızı Mümine Hatun'du.Veled 1212'de ailesi ve yakınlarını alarak Belh'den ayrıldı.1222'de anadoluya ulaştılar.Karaman'a Subaşı Emir Musa'nın yaptırdığı medreseye yerleştiler.Mevlana burada 1225'te Gevher Banu ileevlendi.İki oğlu oldu.Sultan Veled ve Alaaddin Çelebi.Annesi burada öldü.

1228'de Anadolu Selçuklu sultanı alaaddin Keykubat'ın çağrısıyla aile,başkent Konya'ya geldiler.Mevlananın babası Konya'ya geldiklerinde kısa sürede kıymeti bilinen,hatırı sayılır,sözü dinlenir bir insan olarak ün saldı.Medreselerde vaazlar vererek bir çok öğrenci yetiştiriyordu.Mevlana da bu şansı değerlendiriyor,babasından dersler almayı sürdürüyordu.1231 de babasının ölümüyle birlikte mistik eğitimine,babasınıda eski öğrencisi olan derviş Seyyid Burhaneddin Muhakkik ile devam etti.Eğitiminin devamı ve derinliği için Halep ve Şam'a gitti.eğitimi yediyıl sürdü.

Bir gün medresedeki vaazını bitirdikten sonra dışarı çıktığında dikkatini celneden birine rastladı.Aralarında geçen ilginç bir diyalogdan sonra Şemseddin tebrizi ile tanışan Mevlana'nın yaşamı o vakit değişti.Şems'in kişiliği,bakış açıları,tarzı Mevlana'yı çok etkiledi.Onunla tanıştıktan sonra sık sık sohbet eden,neredeyse hiç ayrılmayan çok yakın iki dost oldular.Mevlana medresesini kapatmış,ailesi,öğrencileri ve yakınlarıyla çok az ilgilenir olmuştu.Bu nedenle Şemse karşı muhalif bir çoğunluk oluştu.Başını küçük oğlunun çektiği bir grup şemsi mevlanadan uzaklaştırmak için bir takım entrikalara giriştiler.Sonunda Şems bir gece mevlanaya haber vermeden şehri terketti.Ama bu Mevlana'yı daha içine kapattı.Derin translarına bu dönemde başladı.Ayrılık şiirleri yazıyor,çevresiyle,sevdikleriyleyine daha az görüşüyordu.Mevlananın büyük oğlu Sultan Veled Şam'a gidipŞems'i buldu ve tekrar Konyaya getirdi.En önde mevlana olmak üzere büyük bir törenle karşılandı.

Mevlana Şems'in dönmesiyle ona daha çok bağlandı.Bu ilgi çevresindekileri yine çok rahatsız ediyordu.Üstüne Mevlana,küçük oğlu Alaaaddin Çelebinin aşık olduğu kızı Şems ile evlendirince oğlunu daha da öfkelendirdi.Çelebi bir gece Şems'i arkadaşlarıyla birlikte sıkıştırıp öldürdü.Olayı öğrenen büyük oğlu Veled Şems'in cesedini kuyudan çıkarıp bir bahçeye gömdü.Babasını öğrenmesini istemiyordu.(Şems'in öldürülmediği ortalıkta dolaşan dedikodular ve entrikalardan çok rahatsızlık duyup izini kaybettirdiğide söylenir.)

Şems'siz geçen günlerin ardından,mütevazi bir kuyumcu olan Selahaddin Feridun ile tanıştı.Şems'e duduğu gönül dostluğunu Selahaddinede göterdi.Çevrenin kıskançlığı ve dedikodular yine başlamıştı.Ama dostlukları Feridun ölene kadar on yıl sürdü.Artık belirli bir ruh olgunluğuna erişen mevlana Çelebi Hüsameddin ile karşılaştı.

Mesnevi'nin yazılmasında Çelebi Hüsameddin'inde etkisi olduğu bilinir.Mevlana ölene dek(15 yıl kadar) süren dostlukları bu sefer kimseyi rahatsız etmemişti.Mevlanın ünü yayıldıkça yayıldı.Bir çok arif ve derviş ona geldi.

Ve bir gün hastalandı yatağa düştü.
Ölüm gününü yeniden doğuş günü olarak gören Mevlana 17 aralık 1273'te Konyada öldü.

kaynak;Mevlana'dan altın öğütler Ziya elitez(kısaltılmıştır)