Nesimi’nin bu içinde nice nice mecazlarla çok derin anlamları bulunan şiiri, bugün, ellerinde alkol şişeleri ile genç yaşlı nice insanın çığıra çığıra söylediği bir şarkıya dönmüş, aklı o derece çalışamayan kişilerce günaha yol sayılmış, kendince fetva verenlerce ise doğruları yanlış görülmüştür. Bu yazıda bu konulara, şiirde asıl denilenlere açıklama getirmeye çalışacağım.
Ben yitirdim, ben ararım, yâr benimdir kime ne
Gâh giderim öz bağıma gül dererim kime ne
Çok güzel bir giriş ile Nesimi bize der ki, “ben dünyaya geldim; yârimden, Hakk’ımdan ayrıldım, o yar benimdir, o Hakk’a taparım, O’nu canımdan öte can bilirim, kime ne?”. Nesimi burada, Hakk’a olan sevgisini belirtir, “Ene’l Hakk” kavramına ilk telmihini yapmaktadır. Ayrılışından, aradığından dem vurmuştur, soranlara da “yârinin kendisinin” olduğunu, bunun da kimse için önemli olmaması gerektiğini anlatmıştır.
İkinci mısrada Hz. Peygamber’in kokusunu verdiği “gül”e telmih yapmakta, demektedir ki “özüme dönerim, Kâmil insan olurum, Hz Peygamber’den nasiplenirim, kime ne?”. Burada da iki cihan güneşine bir sevgi ve yüceltme vardır, “O’nun gibi olmaya uğraşırım, ona çabalarım, lâkin bundan da kime ne” demektedir. Ki;
nûh u dâvûd u süleymân u zekeriyyâ şu‘ayb
mûsî mest ü îsî mest u ahmed-i muhtâr mest
şâh-ı merdân şîr-i yezdân pîşvâ-yı ehl-i din
kâşif-i sırr-ı velâyet haydar-ı kerrâr mest
diyen bir şairin, şiirinde – ki aslında nefes’inde – bu kadar manalar varken bir kadından bahsediyor olduğunu düşünmek biraz abes bile olmaktadır. Nesimi’nin buradaki “yar” kavramı ile Ömer Hayyam’ın “yar” ve “şarap”ı aynıdır. Tabi ki anlayana ve anlamak isteyene…
Gâh giderim medreseye ders okurum Hak için
Gâh giderim meygedeye dem çekerim kime ne
İkinci beyitte medresede ders okumasının da, meyhanede şarap içmesinin de özünde kendisi için olduğunu anlatmıştır. Medresede dersi Hakk için okumuştur; o okuduğu ile din-i İslam’ı anlamaya uğraşmış ve insanlara anlatacak bir şeyler öğrenmiştir, bunları ise hem Hakk kendisine ahirde rahmeti ile davransın diye öğrenmiştir. Meyhanede ise kendi günahı vardır, mısrada Hakk ile alakalı hiçbir söz yoktur, kendi meşrebini anlatmıştır. “Günah ise günah da benim, kime ne?” demiştir. Bu mısra ziyadesi ile tartışmalıdır. Sebebi de şudur ki, Nesimi’nin inancı incelendiğinde şaraba günah gözü ile bakılıyor değildir, “sizde günahsa da benim günahım, kime ne?” diye sormaktadır – ki günahımızda uyarma görevi vardır insanların, mümkünse el ile, olmuyorsa dil ile, o da olmuyorsa kalp ile düzeltme vardır, hadis-i şerif bunu söyler. Nesimi ise “ben biliyorum ki günahtır, lakin günah da benim günahım, kime ne?” demiştir. Nesimi burada, bir başka mana ile “medresede Hakk için ders okudum, şimdi de sevaplarımı eritiyorum, kime ne?” de demiştir. Yani, tümünün özeti olarak şu denilebilir ki; “şarap içerim günahtır bilirim, lakin benim günahımdan sana ne?” demiştir. Kendi meşrebincedir, O’na göre doğrudur, uyarılmak istememektedir, doğru bulmasanız da bunu anlatmak istediğini bilmek de yeter.
Kelp rakip haram diyormuş şarabın bir katresine
Saki doldur, ben içerim, günah benim kime ne
Üçüncü beyit de yukarıda bahsettiğimiz konuya girmektedir, bu yüzden tekrar yazma lüzumunu hissetmemekteyim.
Ben melâmet gömleğini deldim, taktım eğnime
Ar-u namus şişesini tasa çaldım, kime ne
Dördüncü beyit nefesin en az anlaşılan noktaları olarak alınabilir. Şöyle ki; melâmet’in kelime anlamı “kınanmışlık, itap ve serzenişlik, rezillik ve rüsvalık”tır. “Ben rezilliği kendim seçtim, kınanmayı kendim istedim, ar-u namus şişesini kırdım attım, kime ne?” demektedir. Nesimi burada dervişlikte var olan bir durumu anlatmaktadır. O da şudur ki, derviş olan kişi halk tarafından üstün görülmeyi, itibar sahibi olmayı istemez, hatta küçülmeyi de göze alır. Anlatılır ki vaktinin büyük zenginlerinden biri derviş olmak istemiş, piri ise o kişiye üstünde kaftanı ile bağırarak ve gezinerek pazarda sakatat satması gerektiğini söylemiş. O kişi o halde sakatat sattığı süre boyunca utanmış, yerin dibine girmiş, lakin daha sonra o üstünlük, kendini beğenmişlik duygusundan arınmış, kurtulmuş. İşte Nesimi, bu misalle de açıklanan duruma telmih yapmakta bu iki mısrada.
Ah Yezit, seccadeni al yürü mescit yoluna
Pir eşiği benim kâbem kıblegâhım kime ne
Beşinci beyitte Hz. Hüseyin’in şahadetinin sebebi olan Yezid’e gıyaben “sen mescit dedin de Hz. Hüseyin’in başı gitti, al o zaman seccadeni, var git mescidine, ben Hüseyin’in yolundan, ehl-i Aba yolundan ayrılmam, orası bana, senin gibi birinin bulunduğu bir mescitten daha iyidir” demiştir. Ki bugün hiçbir aile evladına Yezit ismini koymaz, o gün bugündür de koymamıştır. İşte bu da bu dünyadaki hesabına küçücük bir misal olabilir Yezit’in. Ahiri hakkında ise Allah en doğrusunu bilir. Nesimi de bunu der, “sen git aklın sıra namaza dur, Hüseyin’in yoludur benim asıl kıblem olan” demiştir – ki rivayetler Hz. Peygamber’in bedeninin alt kısmına çok benzediğini ve babası İmam-ı Ali’den cengâverliğini, Hz. Peygamber efendimizden ise ululuğunu aldığını nakleder.
Gâh çıkarım gökyüzüne hükmeder kaftan kafa
Gâh inerim yeryüzüne yar severim kime ne
Altıncı beyitte melekler gibi olabildiğini, gökyüzüne çıkıp da bir ufuktan diğerine hükmedebileceğini (kaf Osmanlıca ufuk demektir, bir diğer manası ise bir dağ adı olduğudur ki her iki mana da doğru olmaktadır, ben ufuk manasını tercih ettim), kimi zaman ise yere inip de yar sevdiğini söylemiştir. Yar sevmekten maksadın Hakk’ı sevmek olduğunu ilk mısrayı açıklarken anlatmıştır. Bunun ışığında bakınca diyebiliriz ki, gâh melekler misal gökyüzünde gibi olabilirim. Bir diğer anlam olarak “tüm göğü dolduracak kadar ‘yar sevebilirim” denilebilir. İkinci mısrada ise “yeryüzüne inip de yar sever, O’na secde ederim, bundan da kime ne?” demektedir. Veya bir diğer mana olarak “göğe çıkarım ki miraçtır bize namaz, sonra gelirim geri de Hakk’a secdemi ederim, bunlardan da kime ne?” alınabilir.
Kelp rakip böyle diyormuş güzel sevmek pek günah
Ben severim sevdiğimi, günah benim kime ne
Yukarıda bahsedilmiş olduğu için tekrara girmeye lüzum görmüyorum.
Nesimi’ye sordular, yârin ile hos musun?
Hoş olayım, hoş olmayım, o yar benim, kime ne
Bu beyitte, “başına gelen kötü şeyler var, yine de şükrediyor musun, seviyor musun ve yolunda mısın?’ diye sordular, ‘iyi de olsam kötü de olsam O’na taatteyim, bundan da kime ne?” demiştir.